Những biến động của thế giới trước khi bước vào thập kỷ thứ hai của thế kỷ 21 làm nhiều người bất ngờ. Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu từ năm 2008 đã tạo ra cục diện quốc tế mới. Thế giới của thế kỷ 21 đang định hình lại. Một kỷ nguyên mới đang bắt đầu…
Tham dự Hội nghị thượng đỉnh Hội đồng bảo an LHQ ngày 24-9-2009, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết tuyên bố Việt Nam ủng hộ giải trừ quân sự hạt nhân, xây dựng một thế giới phi hạt nhân.
1- Chủ nghĩa đa phương ngày càng chiếm thế chủ đạo trong đời sống quốc tế. Tại khóa họp 64 của Đại hội đồng LHQ (9-2009), với chủ đề “Ứng phó hiệu quả với các cuộc khủng hoảng toàn cầu: tăng cường chủ nghĩa đa phương đối thoại giữa các nền văn minh vì hòa bình, an ninh quốc tế và phát triển”, hơn 120 nguyên thủ quốc gia trên toàn thế giới thảo luận nhiều vấn đề quan trọng khác như tiến tới một thế giới không có vũ khí hạt nhân, nỗ lực chống khủng bố và giải pháp cho tình trạng đói nghèo gia tăng do hậu quả của khủng hoảng tài chính.
Ngay cả Mỹ, cường quốc số một cũng phải nhờ cậy các nước khác giải quyết những vấn đề mà trước đây Mỹ thường đơn phương quyết định. Hợp tác đa phương trên phạm vi toàn cầu và ở các khu vực được đẩy mạnh. Xu thế thành lập cộng đồng khu vực kiểu Liên minh châu Âu (EU) đang được các nước nghiên cứu, áp dụng. Châu Phi, và mới đây là Đông Á và ASEAN, cũng hướng tới mục tiêu này.
Trên bình diện chính trị và an ninh quốc tế, dù muốn hay không, cuộc chơi quyền lực toàn cầu vẫn do các cường quốc cầm trịch. Cuộc cạnh tranh địa chính trị giữa các cường quốc vẫn tiếp diễn. Mỹ và NATO lấn dần khu vực sát Nga làm cho Nga phải canh chừng. Những nước mới nổi lên vươn tới những vùng đất châu Phi, châu Mỹ La tinh và cả châu Á để tìm kiếm nguyên, nhiên liệu phục vụ cho sự phát triển của họ.
Tổng thống Barack Obama thăm Trung Quốc trong nỗ lực giảm căng thẳng quan hệ thương mại hai nước và hợp tác nhiều mặt.
2- Còn nhớ, cuối năm 2008, Hội đồng tình báo quốc gia của Mỹ (NIC) đưa ra một bản báo cáo dự báo “Xu thế toàn cầu 2025”, trong đó tiên đoán địa vị lãnh đạo của Mỹ sẽ dần dần bị giảm sút và một cục diện thế giới đa cực ngày càng tăng.
Trên thực tế, tình huống dự báo cho 15 năm sau đã diễn ra ngay trước mắt. Tốc độ dịch chuyển quyền lực toàn cầu đang tăng tốc. Một trật tự thế giới mới đa cực mà người ta nói lâu nay đang được thúc đẩy nhanh hơn khi sức mạnh của Mỹ bị suy giảm. Năm 2009 Trung Quốc vươn lên thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sau Mỹ, vượt Nhật Bản và Đức, trở thành một thế lực thực sự trên bàn cờ chính trị quốc tế. Rồi nhóm BRIC – nhóm các nền kinh tế mới nổi (gồm Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc) đã khẳng định vai trò của họ trong đời sống toàn cầu thay vì phải chờ đến hai thập kỷ sau như trong dự báo của NIC. Cả G-20 cũng nổi lên lấn át vị thế của G7-G8 mới.
3- Cuộc khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế hiện nay cho thấy mô hình chủ nghĩa tư bản hiện đại đang bị thách thức nghiêm trọng và đã bộc lộ những khuyết tật cố hữu của nó. Đối phó với khủng hoảng, nhiều nước đã sử dụng những phương thức lãnh đạo kiểu xã hội chủ nghĩa như tăng cường vai trò can thiệp nhà nước trong quản lý kinh tế và xã hội, đã là đề tài của nhiều nhà nghiên cứu.
Sự phát triển của phong trào cánh tả ở Mỹ La tinh theo hướng thiết lập những quốc gia xã hội chủ nghĩa thế kỷ 21 cho thấy con đường xã hội chủ nghĩa không hoàn toàn mất đi như những ai lầm tưởng sau khi Liên Xô tan vỡ và các nước Đông Âu thay đổi chế độ. Tâm lý luyến tiếc xã hội ổn định, hòa bình và an ninh thời XHCN vẫn là một dòng tư tưởng đáng chú ý ở Nga và các nước Đông Âu.
Tổng thống Venezuela, Hugo Chavez, gây chú ý dư luận khi tuyên bố quân đội chuẩn bị chiến tranh với Colombia. Ảnh: AP
4- Kể từ khi kết thúc “chiến tranh lạnh” và không còn sự đối đầu trong thế giới hai cực, người ta từng ảo tưởng các quan hệ quốc tế sẽ phi quân phiệt hóa. Nhưng thời gian ngắn ngủi của thế giới đơn cực đã dẫn thế giới vào quá trình chạy đua vũ trang mạnh mẽ trên toàn cầu. Mỹ vẫn là nước dẫn đầu, chiếm hơn một nửa tổng chi phí quân sự toàn cầu. Ngân sách quân sự Mỹ liên tục phá kỷ lục, năm 2010 sẽ tiêu tốn trên 600 tỷ USD! Nguy cơ gia tăng vũ khí hạt nhân trên thế giới vẫn lấp ló ở chân trời. Các cuộc khủng hoảng về vấn đề hạt nhân của Iran và Triều Tiên vẫn kéo dài, lúc tiến lúc thoái khó dự đoán.
Ngoài ra, không một quốc gia phương Tây nào phê chuẩn Hiệp ước hạn chế các lực lượng vũ trang thông thường ở châu Âu, tái hồi vai trò răn đe hạt nhân và gia tăng các nước có vũ khí hạt nhân. Những diễn biến mới làm cho quá trình giải trừ quân bị trở thành một yêu cầu bức thiết hơn bao giờ hết.
Chạy đua vào vũ trụ.
Hệ thống phòng thủ tên lửa còn là chủ đề tranh cãi giữa Mỹ và Nga.
5- Cuộc chiến tại Iraq, Afghanistan, các cuộc xung đột đẫm máu ở Trung Đông, Nam Á, châu Phi… chưa chấm dứt. Hòa bình Trung Đông vẫn là khát vọng của người Ả Rập, người Do Thái, nhưng trái khoáy ở chỗ họ vẫn chưa tìm được tiếng nói chung. Một hiệp định “cuối cùng” cho hòa bình giữa Palestine và Israel vẫn còn xa vời. Lục địa Đen vẫn còn rối ren với nhiều cuộc xung đột và hậu quả của các cuộc nội chiến. Somalia, Congo vẫn chìm trong bạo lực… Cuộc chiến chống khủng bố vẫn tiếp diễn. Chủ nghĩa cực đoan và chủ nghĩa ly khai vẫn là những thế lực đen tối gây ra thảm kịch cho nhiều nước.
6- An ninh kinh tế, thông tin, môi trường và an ninh lương thực thực phẩm ngày càng được thế giới quan tâm. Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu tại Copenhaghen tháng 12-2009 thể hiện mối quan tâm và khát vọng của cả thế giới về môi trường sống ngày càng an lành hơn.
Ô nhiễm do khí thải làm trái đất nóng lên là chủ đề của Hội nghị thượng đỉnh toàn cầu Copenhagen (Đan Mạch).
7- Trong những năm tới, Mỹ vẫn quyết tâm bảo vệ vị thế “siêu cường” trong bối cảnh nhiều thách thức và điều đó là không dễ. Về phần mình, Liên minh châu Âu (EU), Trung Quốc, Nga, Nhật Bản, Ấn Độ... cũng không che giấu tham vọng và không ngần ngại triển khai hành động nhằm chia sẻ quyền lực toàn cầu. Người ta cho rằng, đến năm 2020, ba trong số bốn nền kinh tế lớn nhất thế giới sẽ ở châu Á gồm Trung Quốc, Ấn Độ và Nhật Bản. Thế kỷ châu Á – Thái Bình Dương đang định hình rõ hơn bao giờ hết.
Sự chuyển dịch của cải và quyền lực thế giới từ Tây sang Đông sẽ diễn ra chưa từng có về quy mô, tốc độ và dòng chảy định hướng trong lịch sử hiện đại. Những biến đổi to lớn này sẽ không làm tan vỡ hoàn toàn hệ thống thế giới đương đại nhưng tiến trình định hình lại thế giới trong thế kỷ 21 đang diễn ra mạnh mẽ. Những cuộc chạy đua mới sẽ diễn ra ở nhiều cấp độ, phạm vi khác nhau với những nguy cơ và thách thức mới.
Trung Quốc đang chuyển mình sang kỷ nguyên mới với những mối lo tiềm ẩn. Kinh tế tăng trưởng nóng nhưng thiếu bền vững làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo, phân hóa sâu hơn giai tầng xã hội, giảm mạnh độ tuổi phạm tuổi; Sự trì trệ của thể chế đã bộc lộ nhiều nhược điểm gây bất an trong xã hội như: tư pháp bất công, công bằng xã hội giảm mạnh, nạn tham nhũng ngày càng lan tràn.
Cuộc xung đột tài nguyên tiếp theo có thể chính là cuộc ganh đua khoáng sản và các nguyên tố đất hiếm cần thiết để phục vụ cho nền kinh tế xanh, khi Trung Quốc, nước cung cấp phần lớn các khoáng sản này, đang cân nhắc hạn chế xuất khẩu.
Sau cái chết đột ngột của một doanh nhân trẻ do hút mỡ bụng, bác sĩ Lý Vỹ Linh, con gái ông Lý Quang Diệu, đã có một bài báo phản ánh những bất cập trong lĩnh vực giải phẫu thẩm mỹ ở Singapore.
Lòng tham của các đại gia ngân hàng đầu tư Phố Wall đã đẩy nước Mỹ và thế giới vào cuộc khủng hoảng kinh tế tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ qua. Để xả nỗi tức giận, dân chúng Mỹ và cả ông Obama đang muốn trừng phạt giới ngân hàng.
Dựa trên bảng sắp xếp 15 sự kiện được thế giới quan tâm nhất trong vòng 10 năm qua của Global Language Monitor - một tập đoàn phân tích ngôn ngữ của Mỹ, chúng tôi cung cấp thêm thông tin xung quanh những sự kiện này nhằm giúp bạn đọc có cái nhìn rõ nét hơn về một số vấn đề nổi bật của thế giới trong thập niên qua.
Vừa qua, vị tổng thống thứ 42 của Mỹ đã gặp mặt hàng trăm nhà lãnh đạo các cơ quan ban ngành, các doanh nghiệp trong diễn đàn Clinton Global Initiative ở New York, thảo luận về các vấn đề thế giới và cùng nhau tìm ra giải pháp. Tạp chí Foreign Policy đã có cơ hội trao đổi riêng với ông về tình hình thế giới năm 2010.
Trong số những bê bối tình dục được nói tới nhiều nhất trong 2009 một loạt nhân vật nổi tiếng, từ vận động viên, đạo diễn tới tổng thống Mỹ, thủ tướng Italia đã xuất hiện.
Các số liệu kinh tế công bố hôm thứ hai đã thể hiện sự trỗi dậy ấn tượng của khu vực châu Á – Thái Bình Dương từ cơn suy thoái toàn cầu năm rồi. Ngoại trừ Nhật, khu vực châu Á đã tiến mạnh kể từ giữa năm 2009, khi các biện pháp kích cầu bắt đầu.
Cuối tháng 1-2010, Nga và NATO phê chuẩn khung hiệp ước hợp tác quân sự, bước đi quan trọng hướng tới khôi phục đầy đủ quan hệ song phương. Tuy nhiên, những ngày gần đây, lại rộ lên những nghi ngại chung quanh các vấn đề chủ chốt từng gây mất lòng tin trong quan hệ giữa Nga với NATO và Mỹ: NATO xúc tiến mở rộng liên minh, đi kèm triển khai chiến lược an ninh mới; Mỹ tiếp tục kế hoạch phát triển hệ thống phòng thủ tên lửa tại châu Âu.
Những đợt biến động giá nhiên liệu liên tục cộng với tình hình suy thoái khiến ngành hàng không thế giới đã lỗ đến 50 tỉ USD trong 10 năm qua, riêng trong năm 2009 là 11 tỉ USD. Vì lẽ đó, các liên minh hàng không hiện nay không chỉ chia sẻ mã đặt chỗ mà còn có những bước liên kết gắn bó hơn để hình thành những khối liên kết mới.
Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton ngày 1-3 bắt đầu chuyến thăm 6 nước Mỹ Latinh gồm Uruguay, Argentina, Chile, Brazil, Costa Rica và Guatemala. Chuyến thăm của bà được xem là nhằm hiện thực hóa chính sách của Tổng thống Barack Obama là cải thiện quan hệ giữa Mỹ với các nước trong khu vực.
Một loạt nỗ lực ngoại giao con thoi đang được tăng cường nhằm thuyết phục CHDCND Triều Tiên trở lại bàn đàm phán sáu bên (bao gồm hai miền Triều Tiên, Mỹ, Trung Quốc, Nga và Nhật Bản). Bắc Kinh, chủ nhà của cuộc đàm phán sáu bên, khẳng định tương lai của cuộc đàm phán "hoàn toàn phụ thuộc sự sẵn sàng hợp tác của Oa-sinh-tơn và Bình Nhưỡng".
Trong một thông điệp thẳng thắn gửi tới các đồng minh ngày 23-2, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert Gates tuyên bố “Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng do các thành viên châu Âu trong nhiều năm qua không đầu tư cho quốc phòng và cũng không muốn phát triển sức mạnh quân sự”.
Trong khi thế giới ngày càng hướng đến việc sử dụng các nguồn năng lượng sạch và an toàn thì cuộc cạnh tranh giữa các “đại gia” hàng đầu trên thế giới về điện hạt nhân ngày càng thêm “nóng”.
Theo Tập đoàn nghiên cứu Markit, hoạt động của khu vực tư nhân trên khắp khu vực đồng tiền chung châu Âu (Eurozone) trong tháng 2/2010 đều cho thấy nỗi lo suy thoái trên toàn bộ lĩnh vực dịch vụ, bất chấp hoạt động chế tạo gia tăng.
Do kinh tế tăng trưởng bùng nổ, nước đang ra đi khỏi Trung Quốc: các ao hồ đang bốc hơi, các sông băng tan chảy, các dòng sông khô cạn. Hơn 50 thành phố Trung Quốc đã ghi nhận sự sụt lún liên tục, 75% rừng bị phá hủy...
Báo chí quốc tế gần đây xôn xao chuyện người đồng sáng lập mạng xã hội Facebook, anh Eduardo Saverin, xin từ bỏ quốc tịch Mỹ và cư trú dài hạn ở Singapore nhằm tránh thuế suất thuế thu nhập cao ngất ngưởng ở Mỹ.
Hôm 20/5, lãnh đạo 8 nền kinh tế phát triển gồm Anh, Canada, Pháp, Đức, Italy, Nhật Bản, Nga và Mỹ (G8) đã kết thúc hội nghị thượng đỉnh thường niên của nhóm tại Trại David (Maryland, Mỹ).
Các nhà lãnh đạo của Trung Quốc đã bắt đầu sử dụng đến các công cụ kích thích kinh tế để chặn đà suy giảm tăng trưởng. Nhưng theo giới quan sát, Bắc Kinh giờ không còn nhiều lựa chọn như trước.
Ngày 29-4 vừa qua, Thủ tướng Đức Angela Merkel lên tiếng bà sẽ gửi đoàn bác sĩ đến Ukraina để thảo luận với Tổng thống Viktor Yanukovich về việc đưa cựu Thủ tướng Tymoshenko đến Đức để chữa bệnh theo yêu cầu của bà Tymoshenko.
Trong những ngày gần đây, tình hình tại biển Đông lại có xu hướng nóng lên với những tranh chấp giữa Trung Quốc và Philippines. Đây là điều dễ hiểu vì lợi ích tại biển Đông đối với Trung Quốc và các nước tuyên bố chủ quyền ở khu vực này là rất lớn.
Một kế hoạch của chính phủ trung ương Trung Quốc nhằm tạo ra sự đột phá lớn trong công nghiệp du lịch trên hòn đảo nhiệt đới Hải Nam dự báo sự tăng trưởng vượt bậc trong kinh tế. Tuy nhiên, nó cũng làm rộng thêm khoảng cách giữa người giàu và người nghèo mà Bắc Kinh đang cố gắng thu hẹp.
So với phương Tây, các tổ chức xã hội của Trung Quốc còn rất không chín muồi, chưa thể hiện rõ tính chất tự chủ, tự nguyện, phi chính phủ; còn nặng tính quá độ, tương ứng với thực tế xã hội Trung Quốc đang ở thời kỳ chuyển đổi.
Chuyện Tổng thống Nga Vladimir Putin không tới tham dự hội nghị thượng đỉnh 8 nền kinh tế lớn nhất thế giới (G8), thay vào đó là Thủ tướng Dmitry Medvedev, đang tạo ra nhiều câu hỏi về lý do thực sự của nó.
